TAZA – czym jest Trening Asertywnych Zachowań Abstynenckich i komu może pomóc?

Samo podjęcie decyzji o abstynencji jest bardzo ważnym krokiem, ale w praktyce osoba wychodząca z uzależnienia każdego dnia spotyka się z sytuacjami, które mogą tę decyzję wystawić na próbę. Alkohol na rodzinnym spotkaniu, namawiający znajomi, pytania o powody niepicia, stresujący dzień, konflikt, samotność czy przypadkowe spotkanie z dawnym towarzystwem – to tylko niektóre sytuacje, w których potrzebna jest nie tylko silna motywacja, ale również konkretna umiejętność zachowania się.

Jedną z metod wykorzystywanych w terapii uzależnień jest TAZA, czyli Trening Asertywnych Zachowań Abstynenckich.

TAZA nie polega wyłącznie na nauczeniu się jednego zdania: „Nie, dziękuję, nie piję”. Jego znaczenie jest znacznie szersze. Człowiek uczy się chronić własną abstynencję, stawiać granice, rozpoznawać sytuacje ryzykowne i reagować na nie, zanim pojawi się realne zagrożenie powrotu do używania.

Co oznacza skrót TAZA?

TAZA oznacza Trening Asertywnych Zachowań Abstynenckich.

Jest to trening konkretnych zachowań potrzebnych osobie, która zdecydowała się żyć w abstynencji. Jego podstawowym zadaniem jest przygotowanie człowieka do sytuacji, w których utrzymanie trzeźwości może być utrudnione przez presję otoczenia, własne emocje, stare przyzwyczajenia albo kontakt z alkoholem lub inną substancją.

W klasycznej postaci TAZA rozwijano przede wszystkim z myślą o osobach uzależnionych od alkoholu. W praktyce terapeutycznej podobne zasady i trening zachowań abstynenckich mogą być wykorzystywane również w pracy z osobami uzależnionymi od innych substancji, a pewne elementy znajdują zastosowanie także przy innych uzależnieniach.

Najważniejsze jest jedno: abstynencja przestaje być wyłącznie postanowieniem, a zaczyna być umiejętnością praktyczną.

Czym właściwie jest asertywność?

Asertywność bardzo często jest błędnie rozumiana jako stanowczość za wszelką cenę. Nie chodzi jednak o agresję, konflikt ani narzucanie innym swojego zdania.

Asertywność oznacza umiejętność jasnego wyrażania własnych decyzji, potrzeb i granic przy jednoczesnym poszanowaniu drugiego człowieka.

Osoba zachowująca się asertywnie potrafi powiedzieć:

„Nie piję.”

„Nie chcę alkoholu.”

„Proszę, nie namawiaj mnie.”

„Nie będę uczestniczył w tej imprezie, ponieważ jest to dla mnie obecnie zbyt ryzykowne.”

Nie musi przy tym przepraszać za swoją decyzję, wymyślać usprawiedliwień ani prowadzić długiej dyskusji na temat tego, dlaczego nie pije.

To właśnie ta umiejętność może mieć ogromne znaczenie dla osoby uzależnionej.

Dlaczego samo „nie będę pił” może nie wystarczyć?

W bezpiecznych warunkach łatwo powiedzieć sobie: „Już nigdy nie wypiję”.

Problem pojawia się wtedy, kiedy człowiek znajduje się w prawdziwej sytuacji:

– ktoś stawia przed nim kieliszek,

– znajomy mówi: „Jeden ci przecież nie zaszkodzi”,

– rodzina nalega na symboliczny toast,

– dawni koledzy wyśmiewają abstynencję,

– człowiek przeżywa silny stres albo konflikt,

– pojawia się głód substancji,

– w sklepie przechodzi obok półki z alkoholem,

– wraca do miejsc związanych z wcześniejszym piciem lub braniem,

– ktoś proponuje spotkanie w miejscu, w którym wcześniej regularnie pił.

TAZA przygotowuje właśnie na takie sytuacje.

Zamiast dopiero w chwili zagrożenia zastanawiać się: „Co teraz zrobię?”, uczestnik wcześniej ćwiczy możliwe reakcje.

Czego uczy TAZA?

Jednym z najważniejszych elementów jest asertywna odmowa.

Osoba uczy się mówić „nie” spokojnie, jasno i zdecydowanie. Bez wdawania się w niepotrzebne dyskusje i bez pozostawiania przestrzeni do dalszego namawiania.

Ale TAZA obejmuje znacznie więcej.

Rozpoznawanie zagrożeń dla abstynencji

Człowiek uczy się zauważać sytuacje, które mogą być dla niego niebezpieczne.

Nie dla każdego będą to te same okoliczności. Dla jednej osoby zagrożeniem będzie wesele, dla innej spotkanie z dawnymi kolegami, a dla jeszcze innej samotny wieczór po kłótni z partnerem.

Ważne jest rozpoznanie własnych sytuacji wysokiego ryzyka.

Odmawianie alkoholu lub innej substancji

TAZA pozwala przećwiczyć odmowę w różnych wariantach.

Na przykład:

– Napijesz się?
– Nie, dziękuję. Nie piję.

Jeżeli rozmówca nalega:

– No weź, jeden kieliszek.
– Powiedziałem, że nie piję. Proszę, uszanuj moją decyzję.

Jeżeli presja nadal trwa, właściwym rozwiązaniem może być po prostu zakończenie rozmowy albo opuszczenie miejsca.

To także jest zachowanie asertywne.

Informowanie innych o abstynencji

Nie każdy musi publicznie opowiadać o swoim uzależnieniu. To osoba trzeźwiejąca decyduje, komu i ile chce powiedzieć.

Czasami wystarczy:

„Nie piję.”

W innym przypadku można powiedzieć:

„Jestem w terapii i nie używam alkoholu.”

TAZA może pomóc znaleźć sposób komunikacji, który jest zgodny z granicami konkretnego człowieka.

Reagowanie na namawianie

Presja społeczna potrafi być bardzo silna.

„Ze mną się nie napijesz?”

„Co z tobą, taki święty się zrobiłeś?”

„Przecież kiedyś piłeś.”

„Jeden kieliszek nikomu nie zaszkodził.”

Osoba po treningu nie musi szukać odpowiedzi dopiero wtedy, kiedy znajdzie się w takiej sytuacji. Może mieć wcześniej przygotowane i przećwiczone reakcje.

Stawianie granic

Zdrowienie z uzależnienia bardzo często wymaga przebudowania relacji z innymi ludźmi.

Jeżeli ktoś uporczywie namawia do picia albo świadomie narusza granice osoby trzeźwiejącej, ma ona prawo powiedzieć:

„Jeżeli będziesz mnie dalej namawiał, wyjdę.”

A następnie rzeczywiście to zrobić.

Granica bez konsekwencji często pozostaje jedynie prośbą.

Wychodzenie z niebezpiecznej sytuacji

Nie zawsze trzeba udowadniać sobie, że jest się wystarczająco silnym, aby siedzieć przy stole pełnym alkoholu.

Czasem najbardziej dojrzałą decyzją jest wyjście.

Uczestnik treningu może uczyć się rozpoznawać moment, w którym sytuacja przestaje być bezpieczna, oraz podejmować decyzję o jej zakończeniu.

Jak wygląda TAZA w praktyce?

TAZA ma charakter praktyczny.

Nie chodzi jedynie o słuchanie wykładu o tym, jak należałoby się zachować. Duże znaczenie ma ćwiczenie konkretnych sytuacji.

Podczas zajęć mogą być odgrywane scenki przypominające wydarzenia z prawdziwego życia.

Jedna osoba wciela się przykładowo w znajomego namawiającego do alkoholu:

„No co ty, jednego nie wypijesz?”

Druga ćwiczy odpowiedź.

Następnie można analizować, czy odpowiedź była jasna, czy osoba zachowała odpowiednią postawę, czy zaczęła się nadmiernie tłumaczyć i co można zrobić inaczej.

Ćwiczenie może zostać powtórzone kilka razy.

To bardzo ważne, ponieważ wiedzieć, jak należałoby się zachować, a rzeczywiście umieć się tak zachować pod wpływem stresu, to dwie różne rzeczy.

TAZA a zapobieganie nawrotom

Jedną z najważniejszych funkcji treningu jest wzmacnianie umiejętności chroniących abstynencję.

Nawrót zazwyczaj nie jest pojedynczym wydarzeniem oderwanym od wcześniejszych zachowań. Mogą go poprzedzać zmiany w myśleniu, emocjach, codziennych nawykach, relacjach czy sposobie radzenia sobie ze stresem.

Dlatego osoba zdrowiejąca powinna nauczyć się reagować wcześniej.

TAZA pomaga w tworzeniu repertuaru bezpiecznych zachowań.

Zamiast:

„Zobaczę, jak będzie.”

pojawia się:

„Wiem, co zrobię, jeżeli pojawi się alkohol.”

Zamiast:

„Może jakoś odmówię.”

pojawia się:

„Mam przygotowaną odpowiedź i potrafię jej użyć.”

Zamiast:

„Nie chcę zrobić komuś przykrości.”

pojawia się:

„Moja abstynencja jest ważniejsza niż czyjeś niezadowolenie z tego, że odmówiłem.”

To zasadnicza zmiana.

TAZA pomaga odzyskać prawo do decydowania o sobie

Wiele osób uzależnionych ma ogromny problem z odmawianiem nie tylko alkoholu.

Trudność może dotyczyć również mówienia „nie” ludziom, stawiania granic, proszenia o pomoc czy wyrażania własnych potrzeb.

Człowiek może przez lata zgadzać się na coś tylko dlatego, żeby uniknąć konfliktu albo zostać zaakceptowanym.

W procesie trzeźwienia trzeba często nauczyć się czegoś zupełnie nowego:

mam prawo odmówić.

Mam prawo nie pić.

Mam prawo nie chodzić tam, gdzie czuję się zagrożony.

Mam prawo zakończyć rozmowę, podczas której ktoś narusza moje granice.

Mam prawo odmówić spotkania.

Mam prawo powiedzieć bliskim, czego potrzebuję.

Mam prawo chronić własną trzeźwość.

Dla kogo przeznaczony jest TAZA?

Trening jest przede wszystkim kierowany do osób uzależnionych, które podjęły decyzję o abstynencji i chcą zdobyć praktyczne umiejętności potrzebne do jej utrzymania.

Szczególnie pomocny może być dla osób, które:

– mają trudność z odmawianiem,

– łatwo ulegają presji otoczenia,

– boją się powiedzieć znajomym, że nie piją,

– czują się niepewnie podczas spotkań, na których pojawia się alkohol,

– wracają do środowiska, w którym wcześniej używały substancji,

– mają problem z wyznaczaniem granic,

– są na początku budowania trzeźwego życia,

– przeszły terapię i chcą dalej wzmacniać swoje umiejętności,

– mają za sobą nawrót i chcą lepiej przygotować się na podobne sytuacje w przyszłości.

Czy TAZA jest tylko dla osób uzależnionych od alkoholu?

Historycznie trening jest bardzo mocno związany z terapią uzależnienia od alkoholu i właśnie w takim kontekście został opracowany.

Jednak podstawowe mechanizmy, takie jak rozpoznawanie sytuacji ryzykownych, odmowa, stawianie granic czy radzenie sobie z presją społeczną, mają znaczenie również w terapii innych uzależnień.

Przykładowo osoba uzależniona od narkotyków również może potrzebować umiejętności odpowiedzenia dawnemu znajomemu:

„Nie biorę. Nie proponuj mi tego więcej.”

Podobne treningi konstruktywnych zachowań mogą być więc dostosowywane do rodzaju problemu i indywidualnej sytuacji pacjenta.

Czy TAZA zastępuje terapię uzależnienia?

Nie.

To bardzo ważne.

TAZA należy traktować jako jedno z narzędzi wspierających proces zdrowienia, a nie jako zamiennik całej terapii.

Uzależnienie dotyczy znacznie szerszego obszaru funkcjonowania człowieka: sposobu myślenia, przeżywania emocji, relacji, radzenia sobie z napięciem, schematów zachowania i wielu konsekwencji dotychczasowego życia.

Sama umiejętność powiedzenia „nie” nie rozwiązuje wszystkich tych problemów.

Może jednak być niezwykle ważnym elementem większego procesu zmiany.

Czy asertywność oznacza, że trzeba wszystkim powiedzieć o uzależnieniu?

Nie.

Osoba zdrowiejąca nie ma obowiązku tłumaczyć każdemu swojej historii.

Może powiedzieć:

„Nie piję.”

I na tym zakończyć rozmowę.

Jeżeli ktoś pyta:

„Dlaczego?”

można odpowiedzieć:

„Bo tak zdecydowałem.”

Nie trzeba przedstawiać diagnozy, opowiadać o terapii ani przekonywać drugiego człowieka, że decyzja jest słuszna.

Asertywność oznacza również prawo do prywatności.

Co daje uczestnictwo w TAZA?

Dobrze przeprowadzony trening może pomóc przede wszystkim zwiększyć poczucie przygotowania do realnych sytuacji życiowych.

Uczestnik może nauczyć się:

– skuteczniej odmawiać,

– wcześniej rozpoznawać zagrożenia,

– chronić własne granice,

– ograniczać wpływ presji innych ludzi,

– komunikować swoją decyzję o abstynencji,

– wychodzić z sytuacji wysokiego ryzyka,

– lepiej przygotowywać się do spotkań i wydarzeń, podczas których może pojawić się alkohol,

– szukać pomocy, zanim sytuacja stanie się kryzysowa,

– budować większą pewność siebie w trzeźwym życiu.

Ważną zmianą jest również odejście od przekonania:

„Muszę mieć silną wolę.”

na rzecz:

„Potrzebuję konkretnych umiejętności i mogę je ćwiczyć.”

Trzeźwość to nie tylko niepicie

TAZA pokazuje również coś bardzo ważnego: zdrowienie z uzależnienia nie polega wyłącznie na usunięciu alkoholu czy narkotyku z życia.

Trzeba nauczyć się żyć bez niego.

Rozmawiać z ludźmi.

Odmawiać.

Radzić sobie z presją.

Podejmować własne decyzje.

Stawiać granice.

Rozpoznawać zagrożenie.

Prosić o pomoc.

Wychodzić z sytuacji, które mogą prowadzić do nawrotu.

Budować nowe relacje i nowy sposób funkcjonowania.

Dlatego trening umiejętności może być tak ważnym elementem procesu zdrowienia.

Asertywna odmowa nie jest oznaką słabości

Osoba uzależniona może czasami obawiać się, że odmowa udziału w imprezie albo wyjście ze spotkania będzie oznaczało słabość.

W rzeczywistości może być dokładnie odwrotnie.

Powiedzenie:

„Nie zostanę tutaj, ponieważ muszę zadbać o swoją trzeźwość”

jest przejawem odpowiedzialności.

Nie trzeba sprawdzać każdego dnia, jak blisko można podejść do granicy nawrotu.

Celem zdrowienia nie jest udowodnienie sobie, że można siedzieć przez całą noc przy butelce alkoholu i nie wypić.

Celem jest stworzenie takiego życia, w którym abstynencja będzie możliwie bezpieczna i stabilna.

Trening oznacza ćwiczenie

Słowo „trening” jest tutaj niezwykle istotne.

Nikt nie oczekuje, że człowiek od razu będzie perfekcyjnie reagował w każdej sytuacji.

Tak jak ćwiczy się inne umiejętności, można ćwiczyć również zachowania chroniące abstynencję.

Pierwsza odmowa może być niepewna.

Druga może być łatwiejsza.

Po kolejnych doświadczeniach człowiek może coraz wyraźniej odczuwać:

„Mam prawo do tej decyzji i nie muszę jej przed nikim usprawiedliwiać.”

I właśnie to jest jedna z największych wartości TAZA.

Nie chodzi o nauczenie człowieka kilku wyuczonych zdań.

Chodzi o nauczenie go chronienia własnego trzeźwego życia.

Podsumowanie

TAZA – Trening Asertywnych Zachowań Abstynenckich – jest praktycznym elementem pracy nad utrzymywaniem abstynencji. Pomaga osobom zdrowiejącym z uzależnienia przygotować się do rzeczywistych sytuacji, z którymi spotykają się poza gabinetem terapeutycznym.

Uczy nie tylko mówić „nie”, ale również rozpoznawać zagrożenia, stawiać granice, informować o abstynencji, reagować na presję i opuszczać sytuacje, które mogą zagrażać trzeźwości.

Bo trzeźwość nie polega jedynie na tym, żeby dzisiaj nie wypić.

To również umiejętność podejmowania takich decyzji i budowania takich zachowań, które zwiększają szansę, że jutro także wybierzemy trzeźwość.